ترکیه از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه، دین و مسجد را به عنوان قدرت نرم، یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست خارجی خود انتخاب و با فعال سازی سازمان‌های دینی و اسلامی متعدد خود در آمریکای لاتین، آفریقا و اروپا، مبالغ هنگفتی را به ساخت مساجد، آموزش‌های دینی و اقدامات فرهنگی اختصاص داده است. این امر نقش غیرقابل انکاری در تقویت نقش و جایگاه ترکیه و پذیرش آن به عنوان رهبر جهان اسلام همانند دوره عثمانی داشته است. اردوغان در جستجوی برگه‌ای سودمند و تأثیرگذار بر افکار عمومی جهان اسلام، عملیات احداث مساجد در کشورهای مختلف را از سال ۲۰۱۵ تسریع نمود و یکی از بزرگ‌ترین مساجد را در «تیرانا» پایتخت آلبانی افتتاح کرد. در سال ۲۰۱۶ بزرگ‌ترین مرکز اسلامی در نیمکره غربی را در ایالت «مریلند» آمریکا تأسیس و یکی از بزرگ‌ترین مساجد اروپا را نیز در شهر «کلن» آلمان بنا کرد که محل تجمع بسیاری از مهاجرین ترک تبار است.
انقره همچنین برنامه‌هایی برای ساخت مسجد در «ونزوئلا»، «کوبا» و «رومانی» در دستور کار دارد که تمامی این پروژه‌ها را از طریق «مؤسسه دیانت» که تحت مدیریت امور دینی ترکیه قرار دارد، پشتیبانی می‌کند. «مؤسسه دیانت» در نقش ابزار قدرتمند دولت ترکیه برای اجرای دستورالعمل‌های سیاسی-ایدئولوژیک حزب عدالت و توسعه در فراسوی مرزهای این کشور از آمریکای لاتین تا اروپا و از آفریقا تا آسیا عمل می‌کند. علاوه بر «مؤسسه دیانت»، «آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه» نیز به عنوان یکی دیگر از ابزارهای قدرت نرم این کشور در مرمت اماکن و سایت‌های تاریخی متعلق به دوره عثمانی فعال است. این مؤسسات همچنین با ارائه کمک‌های انسان‌دوستانه در حوزه پزشکی، مواد غذایی، بهبود زیرساخت‌های مدارس، بیمارستان‌ها و نگهداری ایتام نقش گسترده و قابل ملاحظه‌ای را در تقویت قدرت نرم و نگاه مثبت افکار عمومی به دولت ترکیه و حزب عدالت و توسعه ایفا کرده‌اند.
به این ترتیب، ترکیه با روی کارآمدن حزب «عدالت و توسعه» گام بلندی در عرصه تولید و توسعه قدرت نرم خود تحت عنوان «دیپلماسی مساجد» برای توسعه نفوذ سیاسی و فرهنگی خود برداشت. در حال حاضر انقره از طریق ترمیم آثار تاریخی دوره عثمانی در کشورهای مختلف دنیا تلاش می کند تا قدرت نرم ترکیه را تقویت بخشد. حمایت از گفتمان اخوانی و ترویج «سکولاریسم اسلامی» از دیگر کوشش های ترکیه در شرایط حاضر به شمار می رود. هدف ترکیه این است تا از این طریق، به توسعه و تقویت گفتمان مورد نظر خود در دنیای اسلام بپردازد و جایگاه سیاسی و فرهنگی رقبای خود را در جوامع اسلامی تضعیف کند. در این راستا، ترکیه با هدف ورود جدی به عرصه رقابت گفتمانی در برابر عربستان، احداث مساجد مدرن برای مسلمانان جهان را به عنوان برگه‌ای مؤثر بر افکار عمومی ملت‌های اسلامی و تقویت قدرت نرم خود مدنظر قرار داده است.
عربستان سعودی قلمرو هوایی و بندرهای خود با قطر را از دیروز دوشنبه (۴ جنوری) بازگشایی نمود.
این خبر ازسوی وزیر خارجۀ کویت اعلان شد.
دوحه و ریاض از سه سال به این‌سو باهم اختلاف و خصومت داشتند.
احمد ناصرالصباح وزیر خارجۀ کویت دیروز به تلویزیون دولتی این کشور گفت یک توافق صورت گرفت تا قلمرو فضایی و بندرهای زمینی و بحری میان عربستان سعودی و قطر سر از امشب دوباره گشوده شوند.
عربستان سعودی، امارات متحدۀ عربی، بحرین و مصر در سال ۲۰۱۷ روابط دیپلوماتیک و تجارتی خود با قطر را به اتهام پشتیبانی دوحه از تروریزم قطع کردند.
قطر این اتهام را رد کرده است.
این سه کشور از دوحه ۱۳ خواست را مطرح کرده بودند، از جمله این که نشرات تلویزیون الجزیره و یک پایگاه ترکیه را مسدود و روابط با اخوان‌المسلمین و ایران را قطع کند.
در انتخاب قطر به عنوان میزبان گروه طالبان از دوران ریاست جمهوری حامد کرزی، حساسیت‌هایی وجود داشت. زمانی که باز شدن دفتر طالبان درخارج افغانستان مطرح شد آقای کرزی با باز شدن آن در قطر مخالف بود. عربستان ترکیه گزینه مناسب برای دولت افغانستان بود.
بعد از امضای توافقنامه صلح میان آمریکا و طالبان در زمستان سال گذشته نیز خبرهایی درباره اینکه کشورهای اروپایی و یا آسیای میانه میزبان گفتگوهای بین الافغانی خواهد بود، سر زبانها افتاد. این کار تحقق نیافت و اکنون رسما مذاکرات صلح افغانستان در قطر در شرف آغاز شدن است.
برگزاری این نشست در قطر خلاف میل دولت افغانستان است، پس چرا اتفاق افتاد؟ این کشور از چه ویژگی‌های برخوردار است که توانسته است به محور دیپلماسی صلح افغانستان تبدیل شود؟
اهمیت قطر در چیست؟
نزدیکی قطر با گروه‌های تند‌رو اسلامی سال‌ها بر سر زبانها است. احمد سعیدی، تحلیلگر سیاسی افغان معتقد است که اگر حمایت عربستان و قطر را از گروه‌های بنیادگرا تقسیم بندی کنیم؛ عربستان بیشتر سلفی‌ها و وهابی‌ها را رهبری می‌کند؛ گروه‌های اخوان المسلمین بیشتر نزدیک به دولت قطر است.
او معتقد است که ارتباط نزدیک دوحه با اخوان المسلمین باعث نزدیکی این کشور به آمریکا و اسرائیل شده است.
بلند پروازی‌های دیپلماتیک قطر درمیان کشورهای عربی، عامل دیگری است که به قطر اهمیت خاص در منطقه می‌دهد به قول هادی میران، نویسنده افغان، قطر در خیلی از بازی‌های سیاسی در منطقه از سودان و فلسطین گرفته تا یمن و سوریه درگیر بوده است.
او مناسبات خوب قطر با آمریکا و پاکستان را مهم دانسته و معتقد است که این رابطه باعث اعتماد دو کشور به قطر شده است.
عبدالمتین امین، پژوهشگر مسایل خاورمیانه نیز معتقد است که قطر از دیر زمان با جنبش‌های اسلام‌گرا رابطه دارد و طالبان در دوحه احساس آرامش و همسویی ارزشی و ایدئولوژیک بیشتر با این کشور می‌کنند. به نظر او از طرف دیگر آمریکا نفوذ بیشتر در قطر دارد و می‌توانند در جهت‌دهی مذاکرات، نقش اساسی ایفا کند.
قطر خانه امن طالبان؟
حضور طالبان در قطر به سالهای اخیر محدود نمی‌شود. در زمان حاکمیت طالبان در افغانستان (بین سالهای ۱۹۹۶ و ۲۰۰۱)، قطر هرچند حکومت طالبان را به رسمیت نشناخت، ولی به گفته یکی از مقامات سابق وزارت خارجه طالبان، روابط قطر و شورشیان طالبان “صمیمی” بود.
با سرنگونی حکومت طالبان شماری از چهره‌های ارشد این گروه سعی کردند به قطر پناهنده شوند، اما درخواست‌های آنان توسط قطر رد و یا نادیده گرفته شد. این آخر ماجرا نبود، برخی مقامات رده پایین‌تر طالبان موفق شدند به‌عنوان کارگر ساده و تاجر به قطر و سایر کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، نظیر امارات متحده عربی و عربستان سعودی، سفر کنند.
این افراد به دلیل اینکه در رده‌های بالا حضور نداشتند و سرشناس نبودند، به چشم نیامدند و به‌همین خاطر به‌راحتی توانستند در میان دیگر مهاجران افغان حل شوند.
در سال ۲۰۰۹ پنج عضو ارشد گروه طالبان در قبال آزادی بوئی برگدال، سرباز ۲۸ ساله آمریکایی که در اسارت طالبان بود، رها شدند. این پنج عضو ارشد گروه طالبان که در رسانه از خیرالله خیرخواه، والی رژیم طالبان در هرات، فاضل مظلوم، رئیس ارتش رژیم طالبان، نورالله نوری، معاون اداره استخبارات طالبان، عبدالحق وثیق و عبدالنبی عمری یاد شده بود، بعد از آزادی از زندان گوانتانامو در قطر ساکن شدند.
حضور آنان در قطر و تلاش برای ایجاد یک کانال تماس با طالبان، در بهار سال ۱۳۹۲ منجر به باز شدن دفتر طالبان با تابلو و پرچم “امارت اسلامی افغانستان” در قطر شد که خشم کابل، به‌ویژه حامدکرزی را در پی داشت.
بعد از این قطر به پایگاه طالبان مبدل شد، به شماری از اعضای ارشد این گروه با خانواده‌های آنان اجازه اقامت در قطر داده شد. آقای سعیدی نیز معتقد است که سازمان اطلاعات قطر مصارف طالبان و اعضای خانواده آنان را پرداخت و حمایت مالی و پولی از آنان نیز می‌کند.
بی‌طرفی قطر و تنش سیاسی منطقه‌ای
در بهار ۱۳۹۶ روابط قطر و عربستان به تیرگی گرائید. علاوه بر عربستان، مصر، بحرین و امارات متحده عربی با متهم کردن قطر به بی‌ثباتی در منطقه، روابط دیپلماتیک با این کشور را قطع کردند. این کشورها قطر را به حمایت از “گروه های تروریستی” متهم کردند.
این تنش منطقه‌ای و انزوای قطر باعث نشد که این کشور میزبان مذاکرات آمریکا و طالبان نباشد. در نهایت توافق نامه صلح میان این دو در زمستان سال گذشته در قطر امضا شد.
در کنار نقش کلیدی پاکستان در روند صلح افغانستان، ایران نیز نقش عمده را دارد. این کشور خود را به گروه طالبان نزدیک کرده و برگزاری نشست صلح افغانستان به غیر از قطر در سایر کشورهای عربی، از جمله عربستان برای ایران قابل قبول نبود.
آمریکا و طالبان زمستان سال گذشته توافقنامه صلح امضا کردند
احمد سعیدی معتقد است که تضاد میان عربستان سعودی و ایران باعث شده که اگر مذاکرات صلح افغانستان در جده برگزار می‌شد، تهران این روند را بیشتر اخلال می‌کرد، ولی قطر با ایران و سایر کشورهای منطقه روابط نیک دارد.
او می‌گوید که قطر مثل عربستان درگیر جنگ یمن و افغانستان نیست و درتضادهای منطقه‌ای نیز مشارکت چندانی ندارد.
آقای میران نیز می‌گوید که قطر در منازعه افغانستان بی‌طرف محسوب می‌شود و روابط متوازن با همه طرف‌های درگیر داشته است.
کشورهای دیگر چرا انتخاب نشدند؟
در زمان گفتگوهای صلح میان طالبان و آمریکا، کشورهای زیادی از جمله ازبکستان، ناوری(نروژ)، آلمان، اندونزی، چین و… برای میزبانی گفتگوهای صلح افغانستان اعلام آمادگی، ولی درماه‌های اخیر این کشورها سکوت کردند.
یک مقام دولت افغانستان نیز به بی‌بی‌سی گفت که کابل علاقه‌مند برگزاری این نشست در کشورهای اروپایی و آسیای میانه بود ولی به دلیل شیوع ویروس کرونا خیلی از کشورها که قبلا برای میزبانی اعلام آمادگی کرده بودند، سکوت کردند.
حضور گسترده مهمانان، ناظران و خبرنگاران شاید عامل نگرانی این کشورها از شیوع ویروس کرونا بوده است. به گفته او قطر برای میزبانی پیش شرطی را اعلام نکرده بود، در حالی که خبرنگاران رسانه‌ها از افغانستان برای پوشش این گفتگو به قطر سفر کردند و قطر برای حضور هیات افغانی و نمایندگان رسانه‌ها شرط خاصی را اعلام نکرده است.
نمایندگان رسانه‌ها آقای عبدالله را در سفر به دوحه همراهی می‌کنند
اسدالله زائری، معاون سخنگوی پیشین شورای عالی صلح افغانستان به بی‌بی‌سی گفت که انتخاب قطر به عنوان مکانی برای مذاکرات صلح افغانستان؛ وجود دفتر سیاسی گروه طالبان در قطر و همین طور توافق ضمنی طرف‌های قضیه صلح افعانستان بر سر این کشور است.
او همچنین سیاست نسبتا بی‌طرفانه قطر را در قبال منازعات افغانستان عامل دیگر در این انتخاب می‌داند.
