برچسب: تخیلات اسلام نئو عثمانی اردوغان

حزب عدالت و توسعه (Adalet ve Kalkınma Partisi) در سال ۲۰۰۱م توسط رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور فعلی ترکیه تأسیس گردید. این حزب از بطن احزاب اسلامی که توسط نجم الدین اربکان فقید تاسیس شده بود، بیرون شده است. اهداف و شعار ابتدایی احزاب اسلامی در ترکیه بر گسترش و تطبیق نسبی احکام اسلامی، ارزش‌های محافظه‌کارانه و مفاهیم ملی استوار بوده که در نهایت بر نهادینه‌سازی ارزش‌های اسلامی با رنگ ملی‌‌گرایی در ترکیه متمرکز بوده است. در حقیقت، پس از تشکیل جمهوری ترکیه توسط مصطفی کمال اتاترک در سال ۱۹۲۳م، ارتش و قانون اساسی دولت ترکیه مبتنی بر جدایی دین از زندگی (سیکولریزم) بناء یافت. بناء احزاب اسلامی کمتر می‌توانند ظهور سیاسی نمایند، مگر این‌که به آرمان‌های اسلامی خویش الوداع بگویند. زیرا براساس قانون اساسی ترکیه، تمامی احزاب سیاسی باید در مطابقت با اصول سیکولاریزم به فعالیت خود ادامه دهد، و هرگاه یکی از احزاب سیاسی ارزش‌های سیکولار را نقض کند، حزب مذکور قادر به فعالیت در ترکیه نمی‌باشد.

گروه واتس اپ «گفت و گوی سیاسی» در نوشته ای به قلم آقای جید، می نویسد نجم الدین اربکان، پدر سیاسی حزب عدالت و توسعه ترکیه، چندین احزاب سیاسی ایجاد کرد؛ اما احزاب وی یکی پی دیگری از سوی ارتش و قانون اساسی ترکیه ملغاء گردید. در نهایت اردوغان برای این‌که توانسته باشد کرسی‌های بیشتری را جهت کسب قدرت سیاسی بدست آورده باشد، با آرمان‌های دیرینه‌ی گروهی خود خداحافظی کرد؛ این یعنی پس از ایجاد حزب عدالت و توسعه، آجندای «اسلامی بودن» از خط‌مشی این حزب حذف گردید. سپس حزب عدالت و توسعه، دموکراسی محافظه‌کارانه، سیکولاریزم نرم، نظم لیبرال، بازار آزاد و اروپاگرایی را اساس پالیسی حزبی خود قرار داد که این امر یکی از عوامل پیروزی وی در انتخابات و اتکاء به قدرت سیاسی گردید. پالیسی‌های فوق امروزه توسط حزب حاکم دولت ترکیه در حال اجراء و تحکیم می‌باشد.

به عبارت دیگر، اساسی‌ترین اهداف امروزی حزب عدالت و توسعه بر تقویت نهادهای دموکراتیک، ترویج ارزش‌های سرمایه‌داری-دموکراسی، پابندی به پالیسی‌های بانک جهانی (World Bank) و صندوق وجهی پول (IMF)، برآورده‌سازی شرایط اتحادیه اروپا (European Union) بمنظور کسب عضویت در آن اتحادیه و متبارز نمودن دولت ترکیه منحیث الگوی سیاسی برای جهان اسلام معطوف می‌باشد. این حزب راه رسیدن به اهداف فوق را از طریق تطبیق و ترویج دموکراسی محافظه‌کارانه ممکن دانسته که در آن سیکولاریزم نقش اساسی را بازی می‌نماید. و اسلام مانند سایر ادیان (عیسویت، یهودیت و هندویزم) نقش مذهب (Religion) را در ترکیه دارد که تنها در عرصه‌های عبادی، اخلاقی و فردی از سوی دولت فعلی تمثیل می‌گردد.

چنان‎چه، خود اردوغان بارها طی مصاحبه‌هایی به صراحت اعتراف کرده است که دولت ترکیه یک دولت سیکولار بوده که در آن بجز دموکراسی محافظه‌کارانه (سیکولاریزم نرم) دیگر هیچ فکری جایی ندارد. وی حتی گفته است که هرگونه برچسب‌های «اسلامی بودن» بالای حزب عدالت و توسعه (AKP) منتفی می‌باشد. همچنان، حسین چلیک وزیر اسبق حزب عدالت و توسعه در واکنش به اسلامی پنداشتن حزب عدالت و توسعه به جدیت واکنش نشان داد. وی گفت: “زمانی‌که رسانه‌های غربی از حزب عدالت و توسعه –حزب حاکم جمهوری ترکیه– نام می‌برند، حرف‌های از قبیل «اسلامی»، «اسلامیست»، «اسلام معتدل»، «منحصر به اسلام»، «مبتنی بر اسلام» ویا «دارای آجندای اسلامی» به همرای آن سر داده می‌شود. باید تصریح کنم که چنین حرف‌ها نه تنها حقیقت نداشته بلکه مایه‌ی ناخشنودی ما می‌شود.” به همین‌ ترتیب، احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه اسبق ترکیه، بارها اظهار داشته است که: “سیکولار و دموکرات بودن قوانین اجتماعی ترکیه در حال حاضر یک موضوع غیرقابل بحث است.” هم‌چنان، عمر چلیک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه بیان کرد: “تنفیذ و جابجایی اسلام (دین) در قانون اساسی و در پالیسی حزب عدالت و توسعه وجود ندارد.”

از سوی دیگر، براساس گزارش مجله اکانومست (Economist)، «هیچ یکی از احزاب اسلامی در ترکیه به اندازه حزب عدالت و توسعه میانه‌روتر و طرف‌دارتر غرب نبوده است. و این حزب به هدف کسب عضویت در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۲م به قدرت رسیده است.» به همین ترتیب، اردوغان، رهبر حزب عدالت و توسعه، در سال ۲۰۰۵م گفته بود: «حزب ما حزب اسلامی نیست و ما نیز برچسب‌های از قبیل مسلمان دموکرات را نیز رد می‌کنیم. آرمان اساسی ما رسیدن به دموکراسی محافظه‌کارانه است، نه اسلام!» نهاد بروکینز (Brookings) این را بیان می‌کند که اردوغان اصلاحات عمیقی را از لحاظ ایدیولوژیک در حزب خود آورد که کاملاً با روایت احزاب اسلامی قبلی مغایرت دارد. این گزارش هم‌چنان اضافه می‌کند که اساسی‌ترین آجندای حزب عدالت و توسعه کسب عضویت اتحادیه اروپا، نصب چهره‌های لیبرال و پراگماتیک در کرسی‌های بلند دولتی می‌باشد. این گزارش همچنان تصریح می‌کند که یکی از دلایل اساسی پیروزی حزب عدالت و توسعه در انتخابات ۲۰۰۲م اعمال همین استراتیژی بود.

امروزه یکی از اهداف کلیدی حزب عدالت و توسعه تحقق‌بخشی به آرمان‌های مصطفی کمال اتاترک (تطبیق ارزش‌های سیکولار در ترکیه و ترویج آن به سایر سرزمین‌های اسلامی) می‌باشد. و اردوغان و تیم حاکم این ماموریت را با کمال احسان به پیش می‌برند. چنان‌چه وی در مراسم اکلیل‌گذاری به مقبره‌ی اتاترک از وی منحیث «مرد مبارز» و «نیک‌نام» یاد کرد. از سوی دیگر، با وجودی‌که حزب عدالت و توسعه با رد اسلام سیاسی و تمسک به غرب و ارزش‌های سیکولار توانست به قدرت سیاسی نایل گردد، اما این پیروزی به قیمت تقویت سیکولاریزم، استحکام ارزش‌های دموکراسی و آزادی‌ها و تسلیمی در برابر امریکا و غرب تمام گریدیده است.

چگونه قدرت نَرم ترکیه پاکستان را فتح کرد؟ تخیلات اسلام نئو عثمانی اردوغان در کشوری که با نفوذ وهابیسم عربستان سعودی و فرهنگ غربی دست و پنجه نرم می کند، هواداران مشتاقی پیدا کرده است.

وقتی ازرا بیلگیچ، ستاره ۲۷ ساله سریال محبوب تلویزیونی ترکیه یعنی قیام ارطغرل (رستاخیز)، تصویری از خودش با لباسی [نامناسب] در اینستاگرام منتشر کرد، نمی‌توانست پیش‌بینی کند که چه واکنش منفی انتظارش را می‌کشد. بیلگیچ که در نقش حلیمه خاتون ایفای (شاهزاده سلجوق که با ارطغرل غازی که پدر عثمان یکم بنیانگذار امپراطوری عثمانی، ازدواج کرد) می کند، با هزاران کامنت منفی مواجه شد، حتی برخی از آن ها خواستار توبه ی او شدند.

امروزه سریال‌های تلویزیونی ترکی بعد از سریال های امریکایی به لحاظ محبوبیت در رده دوم قرار دارند. همزمان زبان ترکی با پشت سر گذاشتن زبان‌های فرانسوی، اسپانیایی و ماندارین به پربیننده ترین زبان خارجی در جهان تبدیل شده است. سریال ارطغرل که فیلمبرداری آن از سال ۲۰۱۴ آغاز شد، اولین بار در نتفلیکس دیده شد و از آن زمان مجوز پخش در ۷۲ کشور را دریافت کرد.

وقتی نسخه نهایی سریال برای اولین بار از تی‌آرتی پخش شد، در سالگرد تسخیر قسطنطنیه توسط عثمانی و سقوط امپراتوری بیزانس تعداد بیشتری از افراد در یوتیوب کلیدواژه ارطغرل را جستجو کردند، این جستجو حتی از میزان جستجوی شخصیت جان اسنو در سریال بازی تاج و تخت هم بیشتر بود.

ارطغرل با بازی انگین آلتان دوزیاتان دورانی را روایت می‌کند که در آن جهان اسلام قدرت برتر بود. این سریال با ذکر این مقدمه آغاز می‌شود که از زمان دریافت كلام خدا توسط حضرت محمد حدود ۶۰۰ سال می‌گذرد و اکنون اسلام از ایبریا تا رودخانه سند گسترش یافته است. در ادامه نیز راوی قول می‌دهد که اسلام در سراسر زمین گسترش یابد. در سراسر سریال ارطغرل به عنوان یک انسان شریف، سزاوار جلال و احترام به تصویر کشیده می‌شود. او صالح، نترس و عادل است تا جایی که حتی جاسوس‌ها و خائنان او را ستایش می‌کنند.

رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه پخش این سریال را تبریک گفت و اعلام کرد که خودش از طرفداران آن است. ناگفته نماند که تهیه کننده سریال، کمال تکدن، عضو حزب عدالت و توسعه اردوغان (AKP) و کارگردان آن، محمت بوزداگ هم جزو حامیان حزب است. وی پس از آنکه اردوغان و کابینه وی اولین نماز مسلمانان را در ایاصوفیه اقامه کردند پس از آنکه دادگاه وضعیت کلیسای بیزانس در قرن ششم را به عنوان موزه لغو کرد، در توییتر نوشت: اشتیاق هشتاد و شش ساله به پایان رسیده است. نوه نلسون ماندلا ، یکی از اعضای پارلمان آفریقای جنوبی، از این مجموعه بازدید کرد و عکس هایی را در لباس قبیله‌ای ارطغرل گرفت، کاری که پیش‌تر نیکولاس مادورو رئیس‌جمهور ونزوئلا هم در جریان سفر خود به ترکیه انجام داده بود. بوزداگ ادعا كرد كه مادورو چنان تحت تأثیر قرار گرفته كه حتی به فکر مسلمان شدن افتاده است.

پاکستان اولین کشوری نیست که مشتاق پخش سریال ارطغرل است. پاکستان و ترکیه مد‌تهاست که روابط محترمانه‌ای دارند و یکدیگر را کشورهای برادر می‌نامند. پس از تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷ ترکیه یکی از اولین کشورهایی بود که این کشور را به رسمیت شناخت و برای عضویت در سازمان ملل متحد لابی کرد.

حتی قبل از استقلال پاکستان، مسلمانان راج انگلیس تحت حمایت جنبش خلافت در ۱۹۱۹-۱۹۲۲ در حمایت از امپراتوری در حال فروپاشی عثمانی متحد شدند. خلافت نمادی از وحدت جهانی مسلمانان بود و اگرچه این جنبش پس از مصطفی کمال آتاتورک فروپاشید، اما مسلمانان هند همچنان به گسترش آن کمک می کردند.

آسیا امروز با اختلافات فرقه‌ای، افراط گرایی مذهبی و تغییرات ژئوپلیتیکی دست به گریبان است. عربستان سعودی و ایران که مدت‌ها است درگیر جنگ نیابتی هستند، هند نارندرا مودی، از ریشه های سکولار خود دور شده و به سمت اکثریت گرایی هندو تمایل دارد. پاکستان تمایلات زیادی نسبت به چین پیدا کرده و سعی می‌کند وهابیت را تضعیف کند.

اگرچه روابط دوجانبه بر تعاملات سیاسی، نظامی و اقتصادی متمرکز بوده، اما امروز پاکستان و ترکیه در حال تعمیق روابط فرهنگی خود هستند. محبوبیت سریال ارطغرل در پاکستان چندان هم خودجوش یا شانسی نیست. پیش‌تر دو سریال خرم سلطان و عشق ممنوع هم محبوبیت بالایی در پاکستان داشتند. بر اساس برآوردها بیش از ۵۵ میلیون نفر یعنی حدود یک چهارم جمعیت کشور قسمت آخر عشق ممنوع را در پاکستان تماشا کردند. این اولین بار در تاریخ پاکستان بود که یک نمایش خارجی چنین تعداد تماشاگر بالایی را به خود اختصاص می‌داد.

برخلاف سریال‌های قبلی، محبوبیت ارطغرل از اهمیت سیاسی عمیق تری برخوردار است چرا که تا پیش از این واردات فرهنگی پاکستان عمدتا از غرب بوده است. پاکستان به طور کلی میدان جنگ بین ترکیه، ایران، عربستان سعودی و دیگران بوده است. پاکستان همواره همچون خط گسلی بوده که از بدو تولد تاکنون، در جهات مختلفی چرخیده است.

تلویزیون پاکستان (PTV) پس از درخواست عمران خان نخست وزیر، پخش فصل اول سریال ارطغرل را در ماه رمضان امسال آغاز کرد. عمران خان غالباً در سخنرانی‌های خود از این سریال یاد می‌کند. وی اخیراً از فرهنگ دست سومی که به قول خودش از طریق هالیوود و بالیوود پاکستان را آلوده کرده بود ابراز ناراحتی کرد. به طور کلی پاکستان ۲۵ درصد از مخاطبان جهانی سریال ارطغرل در یوتیوب را تشکیل می‌دهد.

کشور پاکستان نسبت به فرهنگ و به طور کلی معنای پاکستانی بودن خود سردرگم است. در طول ۷۳ سال گذشته این کشور نتوانسته تضاد میان سنت و مدرنیته را در خود حل کند. این سردرگمی بیشتر در میان نخبگان پاکستانی مشهود است و پاکستانی‌های طبقه متوسط که پایگاه سیاسی عمران خان را تشکیل می‌دهند با غرور از اسلام و مسلمانی خود یاد می کنند. سریال ارطغرل بر اساس ارزشهای کاملا محافظه کارانه ساخته شده و هیچ داستان عاشقانه دلپذیر یا زنانی با لباس‌های نامناسب در آن وجود ندارد. در این سریال، داستان‌های عاشقانه از طریق ازدواج یا از طریق اشتیاقی پاکدامنانه به تصویر کشیده می‌شود. بسیاری از شخصیت‌های زن سریال از پوشش قبیله‌ای استفاده می‌کنند. خود شخصیت ارطغرل را اغلب می‌توان در نماز یافت.

عجیب اینکه، با وجود تمام وفاداری پاکستانی‌ها نسبت به ارطغرل و ارزش‌های آن، به نظر می‌رسد که آنها توجه چندانی به پیام برنامه کثرت گرایی مذهبی ندارند. ارطغرل نه تنها خیرخواه است بلکه نسبت به معتقدان به آیین‌های دیگر نیز سخاوتمندانه رفتار می‌کند. این درسی است که پاکستان می‌تواند از آن یاد بگیرد.

ترکیه قدرت روایت ها را درک می‌کند و به همین خاطر با هوش و ذکاوت تمام به دنبال ساختن تصویری جدید، بازنویسی تاریخ و پاک کردن حقایق گذشته یک ملت است. بینندگان عثمانی را در قوی ترین و تواناترین آواتارهای خود می بینند و این آن چیزی است که ترک‌ها می‌خواهند.

قدرت نرم تنها در صورتی موثر است که قدرت پشت آن نیز معتبر دیده شود. دولت ترکیه مطمئناً مشکلات زیادی دارد که یک مثال آن کاهش شدید آزادی مطبوعات است. با این حال ترکیه هنوز هم در مقایسه با عربستان سعودی وضعیت بهتری دارد چرا که به هر حال، ترک‌ها نوجوانان را به دلیل شرکت در اعتراضات یا روزنامه نگاران را در کنسولگری‌های خود سر نمی‌برند!

در حال حاضر به نظر نمی‌رسد که تلاش‌های سنگین اما ناشیانه عربستان سعودی بتواند ترکیه را به عنوان پیروز جنگ‌های فرهنگی قرن بیست و یکم جهان اسلام به عقب براند.

فاطیما بهوتو

فارن پالسی